Kon bo lo ke pa ser siñá un kantika ku Dios mes a komponé? Den Deuteronomio 32, e letra a ser skirbí dor di Moises riba instrukshon di Dios (Deut. 31:19-22). Normalmente nos no ta pensa riba kantikanan ora nos pensa riba eskritonan profétiko, aunke hopi di e salmonan ta, enbèrdat, kantikanan inspirá, asta si e letra mes no a ser diktá direktamente dor di Señor Mes.
Beibel ta deskribí tres manera prinsipal ku profetanan a komuniká e mensahenan di Dios: (1) oralmente; (2) atraves di skirbimentu; i (3) atraves di akshonnan òf dramatisashonnan simbóliko. E siman akí nos lo enfoká riba e eskritonan den e Skrituranan. Beibel ta registrá e Palabra di Dios, manera ekspresá pa medio di e palabranan di Su mensaheronan, inkluyendo sermonnan i diskursonan di e profetanan.
Pensa riba e variedat di estilo di skirbimentu i géneronan den e eskritonan profétiko: narativo, historia, poesia, lamento i kartanan, djis pa menshoná algun. Hòmber- i muhénan skohí a pone den lenguahe humano loke nan a ser guiá pa Spiritu Santu pa komuniká. E siman akí nos lo wak nan skirbimentu, e uso di asistentenan literario (sekretarionan), i kosnan pa tene den mente ora nos ta studia pasashinan desafiante.
E promé método ku Dios a usa pa transmití mensahenan na humanidat tabata pa medio di komunikashon oral direkto, manera bosnan oudibel, òf soñonan, òf angelnan. Ta te den tempu di Moises ku Skritura ta registrá e promé instrukshon divino tokante e eksperensianan akí, ku tabata pa skirbi den un “buki” loke Dios a papia.
Kua ta e promé menshon di skirbimentu den Beibel? Lesa Eksodo 17:14.
Den Tèstamènt Bieu nos ta haña múltiple ehèmpel di Dios ku ta duna direkshon na Su mensaheronan pa konservá Su palabranan pa Su pueblo. Meskos ku Moises, Jeremias a ser bisá: "Tuma un ròl di un buki i skirbi riba dje tur e palabranan ku Mi a papia ku bo kontra Israel, kontra Juda, i kontra tur e nashonnan, for di dia ku Mi a papia ku bo, for di e dianan di Josias te dia di awe" (Jer. 36:2, NKJV).
Tambe el a ser duná e motibu ku e mester a skirbi e profesianan: “Podisé e kas di Juda lo tende tur e atversidatnan ku Mi tin intenshon di trese riba nan, pa tur hende por bira for di su mal kaminda, pa Mi por pordoná nan inikidat i nan piká” (Jer. 36:3, NKJV). E pronóstikonan a ser duná pa hiba e pueblo na salbashon, mas bien ku pa motibu di kuriosidat tokante futuro.
E mensaheronan di Dios a skirbi bou di un gran variedat di sirkunstansia. Moises a skirbi e promé sinku bukinan di Beibel miéntras e tabata den desierto. David a komponé vários di su salmonan miéntras e tabata ser persiguí dor di Saul (lesa Salmo 52,54,57,59). Daniel a skirbi su vishonnan miéntras e tabata sirbi den e kortenan di Babilonia i Medo-Persia. Kontrali na esei, Pablo a skirbi su kartanan na e Efesionan, Filipensenan, Kolosensenan i Filemon miéntras e tabata den prizòn, i Juan a skirbi Revelashon miéntras e tabata eksiliá na Patmos. Ta evidente ku ora e mensaheronan di Dios a ser impreshoná pa skirbi, nan a ser empoderá pa e Spiritu Santu sin importá nan sirkunstansianan.
Ta interesant pa bisa ku tur e siñansanan konservá di Hesus ta yega serka nos den forma skirbí atraves di personanan ku Dios a skohe pa konfia ku e bèrdatnan tesorá ei. Esaki ta mustra nos e konfiansa ku Dios tin ku mensahenan divino lo ser registrá i konservá fielmente dor di Su mensaheronan.
Beibel ta kontené un variedat di estilo di skirbi ku e mensaheronan inspirá di Dios a usa. Algun ta parse e skirbimentu di un diario (lesa Num. 33:1-49 ). Di otro banda, e bukinan di Daniel, Zakarias i Juan ta kontené ehèmpelnan di skirbimentu apokalíptiko, ku ta marká pa simbolismo grandioso, temanan kósmiko i deskripshonnan di sernan selestial, entre otro karakterístikanan.
Lesa Isaías 13:1. Kon Beibel ta referí aki na e mensahe ku Isaías ta dunando?
Vishonnan risibí dor di e profetanan tin biaha ta ser yamá “orákulonan”, ku ta nifiká ku nan ta komunikashonnan òf revelashonnan for di Dios (algun vershon ta tradusí e palabra “karga”). Tradukshonnan mas nobo di Beibel ta mustra ku hopi a ser skirbí den forma poétiko, hopi bes usando paralelismo. Paralelismo ta ora liñanan ku ta sigui otro ta ripití òf tin biaha ta kontrastá ku liñanan anterior. Por ehèmpel: “Den e dia ei un hende lo wak su Kreador, i su wowonan lo tin rèspèt pa Esun Santu di Israel” (Isa. 17:7, NKJV). “Kreador” i “Esun Santu” ta paralelo na otro, kada imágen ta duna nos mas informashon tokante e otro.
E profetanan a usa tambe aparatonan literario komun manera metáfora (símbolo) i hiperbol (eksagerashon). Pa nos komprondé mihó i apliká nan mensahenan, ta importante pa rekonosé e tipo di skirbimentu ku nan a usa.
Un otro estilo literario ku ta ser hañá frekuentemente den Skritura ta e “demanda di pakto.” Por ehèmpel, den Jeremias 2:4-9, Jeremias ta presentá e keho legal di Dios kontra Su pueblo pa a violá nan obligashonnan di pakto. Usando imágennan di sala di korte, e outor ta ilustrá Dios komo e fiskal eksponiendo e motibunan pa Su huisio.
Skritura ta kontené tambe skirbimentu profétiko, historia, kantika i parabelnan. Jeremias a ser bisá pa komponé un buki di tur su mensahenan (Jer. 36:2), miéntras ku hopi di e eskritonan di Tèstamènt Nobo ta konsistí di kartanan dirigí na individuonan òf komunidatnan. Ningun distinshon ta ser hasí den e outoridat di un estilo di komunikashon riba otro. E kartanan di Pablo mester a ser konsiderá komo kargando e mesun peso ku e profetanan di antaño, pasobra Pablo ta duna evidensia kla den su kartanan ku e tabata inspirá pa Spiritu Santu (lesa 1 Kor. 7:10,12,40).
Lesa Jeremias 36:17,18 i Romanonan 16:22. Kiko e versíkulonan akí ta bisa nos tokante e eskritornan di Beibel su uso di asistentenan literario?
Probablemente, Jeremias por a skirbi su mensahenan, ma en bes di esei el a dependé riba un eskriba di konfiansa pa registrá su profesianan fielmente i pa kompartí nan ku e lidernan di e nashon. Jeremias no ta e úniko ehèmpel den Beibel kaminda profetanan a usa e servisionan di un asistente literario pa komuniká e mensahe divino.
Den Tèstamènt Nobo, aunke Tertius ta bisa ku el “a skirbi e karta akí” (Rom. 16:22), ta evidente for di kuminsamentu di e buki di Romanonan ku e tabata skirbiendo solamente loke Pablo tabata deseá di bisa. Tertius tabata su amanuensis, òf sekretario, un asistente literario ku a pone e palabranan di Pablo den forma skirbí.
E práktika akí no tabata straño pa Pablo. Na konklushon di su kartanan na e Kolosensenan i Tesalonisensenan, Pablo ta hasi un punto di agregá su saludo ku “mi mes man” (Kol. 4:18, 2 Tes. 3:17, NKJV) komo un manera pa outentiká henter e karta. Esaki ta sugerí ku el a dependé riba un otro hende pa skirbi e kartanan p’é. Pasobra e realidat akí lo por a lanta duda tokante si e karta a represent’é korektamente, òf pió ainda, ku e no tabata di dje ètòl, Pablo a proveé su mes nota skirbí na man na final pa asina lo no tabatin duda tokante e genuinidat di su karta.
Hopi komentarista ta atribuí e variashon den estilo literario hañá entre e kartanan di Pablo na su uso di asistentenan literario. Mesun kos ta ser sospechá relashoná ku e dos kartanan di Pedro: “Aunke ta un echo ku e estilo di lenguahe di 2 Pedro ta diferente for di esun di e promé epístola, esaki por ser spliká rasonablemente dor di e probabilidat ku Pedro … a usa yudansa sekretarial ora e tabata formulá un epístola ku e tabata skirbiendo na griego. Si Pablo, kende tabata kompletamente na kas den griego, a usa sekretaria, manera el a hasi basta evidentemente, ta ainda mas lógiko pa pensa ku Pedro, ku su idioma nativo tabata arameo, lo a hasi esei, i ku e sekretarionan akí lo a ehersé un influensia definitivo riba e palabranan di su kartanan na griego.”—The SDA Bible Commentary, tomo 5, p 186.
Esaki ta sugerí ku miéntras nan tabata keda fiel na e pensamentunan i nifikashon di e mensaheronan di Dios, e vokabulario i konstrukshon di frase lo por a reflehá e abilidatnan literario variá di e asistentenan ku nan a usa. Ta e pensamentunan ta inspirá, no nesesariamente e palabranan spesífiko ku ta ser usá pa ekspresá e pensamentunan inspirá ei.
"I ademas, pasobra e Predikadó tabata sabí, el a siña e pueblo konosementu tambe; tòg, el a pensa i a skrudiñá i a pone hopi proverbio na òrdu. E Predikadó a buska pa haña palabranan aseptabel; i loke tabata skirbí tabata rekto, palabranan di bèrdat" (Ekl. 12:9,10, NKJV).
E pasashi akí por ser lesá pa mustra ku Sálomon no a originá tur e proverbionan ku el a registrá. Bou di inspirashon di Dios, el a “buska” hopi dicho i a skrudiñá pa haña “palabranan aseptabel.” De echo, e deskripshon hopi bes sitá di e muhé birtuoso den Proverbionan 31 ta atribuí na e mama di un Rei Lemuel ku di un otro manera no tabata konosí, no Salomon (Prov. 31:1). Evidensia ta mustra riba e influensia di literatura egipsio riba e Proverbionan tambe.
Di manera similar, e historiadónan inspirá di Tèstamènt Bieu ta bisa nos ku nan a referí na archivonan i otro analnan históriko pa konta fielmente e storia di e pueblo di Dios.
Lesa 1 Reinan 11:41; Lukas 1:1-4; i Judas 14,15. Kiko e versíkulonan akí ta bisa nos tokante kon e eskritornan inspirá tin biaha a usa fuentenan ku no ta bíbliko?
Esdras i Nehemias ta otro ehèmpelnan di eskritornan di Beibel ku a dependé riba registronan históriko pa dokumentá nan relatonan. Esdras ta inkluí kopianan di kartanan i dekretonan real tokante Jerusalèm i Persia (lesa Esdras 4–7), i Nehemias ta konta nos tokante registronan genealógiko ku el a haña i a inkorporá den su narativo (lesa Neh. 7:5-72).
E prinsipio akí ta aparesé den Tèstamènt Nobo tambe. “Ta kla for di e eksperensia di Lukas ku Inspirashon ta funshoná na un manera konsistente ku e operashon natural di e fakultatnan mental i no ta pone nan un banda. At’akí un eskritor inspirá ku a ser guiá dor di Spiritu Santu pa duna estudio diligente na e materialnan di fuente oral i skirbí disponibel riba e bida di Kristu, i despues pa kombiná den un narativo konektá e informashon reuní asina.”—The SDA Bible Commentary, tomo 5, p. 669.
Judas ta parse di ta sitando for di 1 Enok 1:9, un obra hudiu no-kanóniko, intertestamental. Sin menshoná nan nòmber, Pablo a sita tambe for di filósofonan griego (lesa Echonan 17:28 i Tito 1:12).
Kiko Pablo ta bisa tokante e tesoro di Dios den 2 Korintionan 4:7?
Pablo ta skirbi di e tesoro di Dios komo ser konfiá na “weanan di klei” (sernan humano), pa asina e poder di Dios lo por ser mustra den kontraste ku nos mes debilidatnan. Skritura ta revelá ku, meskos ku e mensaheronan di Dios no tabata sobrenaturalmente preservá di fayonan den nan bida personal (Moises, Elias, David, Jonas, i Pedro, por ehèmpel), asina nan eskritonan no tabata eksonerá di e imperfekshonnan di komprondementu i komunikashon humano.
“E union di lo divino i lo humano, manifestá den Kristu, ta eksistí tambe den Beibel. E bèrdatnan revelá tur ta ‘duná pa inspirashon di Dios;’ sinembargo nan ta ser ekspresá den e palabranan di hende i ta adaptá na nesesidatnan humano.”—Ellen G. White, Testimonionan pa Iglesia, tomo 5, p. 747.
E humanidat di e mensaheronan di Dios no ta ser anulá pa nan yamada divino pa komuniká e tesoronan di bèrdat, manera Pablo a skirbi den 2 Korintionan 4:7. Tampoko ta parse ku Spiritu Santo a mira ta bon pa stroba Su mensaheronan di hasi declarashonnan i skirbi palabranan ku awe nos ta haña dificil pa harmonisá òf pa splika. Maske kon poko e versíkulonan akí ta, ta tuma un mente masha smal pa trompeká riba nan. Komo kristiannan ku ta kere den Beibel, nos mester someté na e Palabra di Dios te na e grado ku nos ta komprond’é i konfia Señor, apesar di loke nos no ta komprondé.
Algun diskrepansia por ser atribuí na erornan inkonsekuente di kopistanan mas despues, òf na fuentenan (registronan) konfliktivo ku e outornan inspirá a dependé riba dje. Ora nos ta konsiderá pasashinan problemátiko, nos mester puntra nos mes si nos ta komprondé kompletamente e nifikashon di e palabranan di e eskritor, i si mas estudio lo por solushoná e difikultat.
Asta si nos no ta kapas pa resolvé kada aparente eror òf diskrepansia, nos ta haña ku nan ta inkonsekuente na e esensia di e mensahe ku ta ser presentá. Nos por tin konfiansa ku e bèrdatnan divino di Skritura ta revelá fielmente apesar di e imperfekshonnan di e mensaheronan di Dios.
E eksperensia i eskritonan di Ellen G. White ta paralelo na hopi di loke nos a studia e siman akí tokante e mensaheronan di Dios den Beibel. E tambe a risibí un enkargo divino pa skirbi loke a ser revelá na dje.
Reflekshonando na 1909, Ellen G. White a skirbi: “Pa motibu di e aksidente ku kasi a kostami mi bida, mi tabata débil di salú i inkapas pa skirbi. . . . Pero un anochi e angel di Señor a bini na mi kama i a bisami: ‘Bo mester skirbi e kosnan ku mi ta dunabo’. Mi a bisa: ‘Mi no por skirbi.’ Atrobe e òrdu a ser duná: ‘Skirbi e kosnan ku Mi ta dunabo.’ Mi a pensa ku lo mi a purba, i tumando un blachi for di riba mesa, mi a kuminsá skirbi, i a haña ku mi por a trasa di e palabranan fásilmente.”—The General Conference Bulletin, 31 di mei 1909.
Meskos ku e eskritornan inspirá di Skritura, Ellen G. White tambe a usa asistentenan literario. Su sekretaria a hasi e trabou ku ta spera ku redaktornan ta hasi: yuda outornan ora nan ta ekspresá nan mensahenan klaramente miéntras ku no ta hinka pensamentunan di nan mes. Nan no tabata eskritornan fantasma òf ko-outornan. Nan trabou tabata dependé di e material ku Ellen G. White mes a produsí, sea skirbí na man òf entregá oralmente.
Ellen G. White tambe a sita i adaptá material di otro fuentenan literario den su skirbimentu pa yuda den presentashon di su mensahenan. Dor di rekomendá na su lektornan algun di e mesun bukinan ku el a usa, ta evidente ku e no tabatin intenshon di ta engañoso òf inhustu ku e outornan ei, pero el a haña den nan lenguahe ekspreshonnan apto pa transmití e bèrdatnan ku e tabata deseá di ekspresá.
Ke tal di diskrepansianan òf ineksaktitutnan?
“Pa loke ta trata infalibilidat,” el a skirbi, “nunka mi a reklam’e; Dios so ta infalibel.”— Selected Messages, buki 1, p. 37.
Hende por topa ku sierto deklarashonnan den su eskritonan ku ta difísil pa komprondé òf harmonisá ku otronan. E humanidat di Ellen G. White no a ser dominá pa su yamada divino. Meskos ku nos tur, Ellen White lo a krese i madurá tambe, un kresementu i madures ku ta ser revelá den su eskritonan.
Manera ya a ser deklará, ma ku ta bale la pena ripití, el a korigí tambe esnan ku tabata kere ku kada palabra ku el a skirbi a bini direktamente for di shelu. “Tin momentonan ku kosnan komun mester ser deklará, pensamentunan komun mester okupá e mente, kartanan komun mester ser skirbí i informashon duná ku a pasa di un pa otro di e obreronan. Palabranan asina, informashon asina, no ta ser duná bou di e inspirashon special di e Spiritu di Dios.”—Selected Messages, buki 3, p. 58.